Anjer, lelie, lelie, roos

In de tuin bij Broadway in de Cotswolds staan twee meisjes tussen lelies en rozen en steken ze papieren lantaarns aan. Het oranje licht van de lantaarns valt op hun handen en gezichten; de witte jurken lijken bijna doorschijnend in het mauvekleurige avondlicht. Daarachter verdicht het gebladerte zich tot een diep blauwgroen, verspreide bloemblaadjes vormen roze en paarse stippen. De gebogen hoofden, de voorzichtige handbewegingen - er is iets plechtigs aan de scène, en toch blijft het een vertrouwd moment van kinderlijke concentratie, waarbij je onwillekeurig zelf ook stiller wordt. John Singer Sargent, vooral bekend als Amerikaanse portretschilder van zijn tijd, begint in 1885 aan het schilderij en werkt er twee schilderseizoenen aan. Elke avond heeft hij slechts enkele minuten de beschikking over precies dat schemerlicht waarin kleuren en contouren in elkaar overvloeien. Steeds weer legt hij zijn penseel en palet klaar, laat de modellen poseren en werkt de volgende dag bij wat hem nog niet bevalt. Hij snijdt zelfs het doek bij om de compositie strakker rond de twee figuren te laten lopen. Dat uit deze beproeving van geduld zo’n luchtig schilderij is voortgekomen, vind ik het meest verbazingwekkende ervan.

Bij het ophangen wordt duidelijk hoe goed zwart bij dit werk past. Friedegarde sluit naadloos aan op de nachtblauwe tuin; geen passe-partout onderbreekt de overgang. Rechtsonder, waar paarse rozen uit donker gebladerte tevoorschijn komen, gaat de lijst bijna over in de achtergrond van het schilderij. Je zoekt even naar de grens. Des te duidelijker springen de koraalrode lantaarns en de lichte gewaden vanuit de diepte naar voren. Langs de bovenrand geldt dezelfde verhouding: de witte lelies komen daar in contact met het zwarte profiel en winnen aan helderheid, zonder hard te worden. Het doek Salvador met een mat oppervlak draagt Sargents losse penseelstreken rustig en voorkomt een glans die de schemerkleuren zou verlichten. Toegegeven, in een toch al donkere ruimte vraagt zoveel zwart om een lamp in de buurt - maar dan klopt de combinatie echt.

Van een afstand lijkt de scène op een korte avond die nog door de lantaarns wordt vastgehouden. Van dichtbij geven de zichtbare kleurvlekkenhet beeld een diepte die je met je vingers zou willen volgen, terwijl het zwart van Friedegarde beeld en lijst tot een eenheid samenbrengt, wat je pas bij een tweede blik als bewuste keuze opvalt.