Variaties (Progressief Motief)

Klee was opgeleid als violist voordat hij schilder werd, en dat is te zien aan dit werk uit 1927: Wat hier over het oppervlak loopt, leest minder als een scène dan als een partituur, waarin een motief wordt aangeslagen, herhaald, verschoven en in steeds nieuwe posities wordt doorgespeeld. Er wordt niets verteld - in plaats daarvan ontwikkelt een basisgedachte zich veld voor veld uit fijne parallelle lijnen, nu eens horizontaal gelaagd, dan weer diagonaal gekanteld, soms verdicht tot kleine gevels en gekruiste vierkanten, totdat zich in het midden bijna zoiets als een architectuur vormt uit louter variaties, omgeven door een blauw dat naar boven toe donkerder wordt als een avondhemel achter een steiger. Het vierkante formaat van 42 x 42 cm omhult deze orde nogmaals en geeft haar iets gesloten, bijna meditatiefs. Ik vind het interessant dat het schilderij ondanks de vele herhalingen en afwijkingen nooit onrustig overkomt - Klee, die destijds aan het Bauhaus lesgaf over ritme, structuur en innerlijke wetmatigheden van de vorm, houdt alles in een beheerst, bijna muzikaal ritme, waarin elke afwijking klinkt als een bewuste modulatie.

Sinead, een eenvoudige lijst van eikenfineer, omlijst dit werk zonder enige versiering en vormt met haar zichtbare houtnerf een rustig tegenwicht voor de abstracte orde van het motief. Het eigenlijke hoogtepunt van deze uitvoering is echter het oppervlak zelf: Het doek Leonardo draagt met zijn satijnachtige, korrelige structuur er in belangrijke mate toe bij dat de gedrukte lijnen lijken alsof zealsof ze rechtstreeks op een grove ondergrond zijn aangebracht - wie dichtbij komt, ziet hoe elke afzonderlijke lijn de kleine oneffenheden van het weefsel volgt, lichtjes afwijkt en daardoor precies die met de hand getekende onregelmatigheid behoudt die de tekening van Klee kenmerkt. Vooral in de roestrode passages in het midden van het schilderij vloeien druk en reliëf zo in elkaar over dat de structuur van de stof onderdeel wordt van het motief in plaats van louter een drager. Op het spanraam gespannen en aan de randen gespiegeld, loopt het schilderij vlak tegen de eikenhouten lijst aan. Zo hangt er uiteindelijk een werk waar je bijna kunt zien hoe een enkele gedachte zich in verschillende variaties verder ontwikkelt - en bij elke blik weer een stukje verder lijkt te gaan.